بازار ارز در تلاقی جنگ، تورم و محدودیتهای ارزی
در هفتههای اخیر بازار ارز شاهد رشد قیمتها بوده است؛ موضوعی که بیتردید تنها به سیاستهای پولی مربوط نیست و عوامل گوناگونی همچون مخاطرات سیاسی، محدود بودن منابع ارزی، کسری بودجه و افزایش تقاضا برای ارز ایمن، تاثیر بسزایی در آشفتگی بازار دارند.
بار دیگر این سوال به ذهن میرسد که آیا نوسان نرخ ارز را باید تماما نتیجه اقدامات بانک مرکزی دانست یا اینکه سایر عوامل در شکلگیری و ادامه این روند نقش دارند؟
بررسی شرایط موجود نشان میدهد زمانی که کشور درگیر بحرانهای سیاسی و نظامی است، متغیرهایی چون افزایش ریسکهای بیرونی، کاهش دسترسی به ارز، بالا رفتن هزینههای دولت، کمبود منابع، و رشد تقاضا برای سرمایههای مطمئن، عوامل اصلی دخیل در تغییرات بازار هستند. در این میان، تصمیمات بانک مرکزی تنها قادرند روند نوسانات را تعدیل کرده و مانع افزایش شتاب آن شوند، اما به هیچ وجه نمیتوانند اثر این عوامل را بهطور کامل حذف کنند.
برخی کارشناسان معتقدند که افزایش نرخ ارز علاوه بر ریشه در مسائل ساختاری اقتصاد، در سایه افزایش ریسکهای سیاسی و کاهش منابع ارزی تقویت میشود؛ زیرا اقتصاد کشور سالها است که با تورم زیاد روبروست و کاهش درآمدهای ارزی (خصوصاً نفت)، تبعات جدی بر بازار ارز دارد. در نتیجه برداشته میشود که در چنین فضای نااطمینان، علاقه نسبت به داراییهای عملی امن مثل دلار و طلا افزایش مییابد و انتظارات تورمی شدت پیدا میکند.
بر اساس گفتههای یک اقتصاددان، شرایط کنونی تا حد زیادی به رخدادهای اخیر و محدودیتهایی مربوط است که بر تجارت خارجی و صادرات نفت سایه افکنده است. وی تاکید داشت که کاهش درآمدهای ارزی، فشار بر بازار را افزایش داده و رشد قیمتها را اجتنابناپذیر میکند.
او در ادامه یادآوری کرد بعد از برقراری آرامش و برداشته شدن برخی محدودیتها، فعالان اقتصادی درصدد جبران عقبماندگی و تامین کالاهای مورد نیاز شدند و همین موضوع موجب بالا رفتن تقاضا برای ارز شد؛ اما با تغییر شرایط و از دست رفتن برخی معافیتها، وضعیت دوباره دگرگون شد.
این اقتصاددان توضیح داد که انتظار فعالان اقتصادی بر تداوم محدودیت ارز استوار مانده، حال آنکه تقاضا برای ارز کاهش نیافته و طبیعتاً افت عرضه، بر قیمتها فشار مضاعف میآورد.
وی افزود، آثار واقعی این موقعیت ناگوار به تدریج آشکار خواهد شد؛ به ویژه اگر صادرات نفت – که اصلیترین منبع ارز کشور محسوب میشود – کاهش یابد یا متوقف شود، آن گاه بازار بیش از پیش با کمبود ارز و رشد قیمت مواجه میشود.
در چنین شرایطی، ارز و طلا تبدیل به ابزار پایدار نگهداری ارزش خواهند شد؛ مردم برای حفظ قدرت خرید خود به سمت داراییهایی حرکت میکنند که نقدشوندگی و ارزششان در برابر تورم محفوظ بماند، لذا افزایش تقاضا برای دلار و طلا دور از انتظار نیست.
در مورد تلاش دولت برای مدیریت بازار ارز، این کارشناس خاطرنشان کرد که دولت ابزارهای محدودی در اختیار دارد؛ معمولاً اگر ذخایر کافی باشد، امکان کنترل بازار فراهم است، اما با توجه به چشمانداز مبهم و شرایط فعلی، حتی با وجود منابع، مداخله سریع و گسترده شاید راهحل مناسبی نباشد.
به اعتقاد وی، شاید دولت ترجیح دهد اندکی صبر کند تا آرامش نسبی دوباره برقرار شود؛ با این حال آثار افزایش نرخ ارز طی هفتهها و ماههای آینده به تدریج بر قیمت کل کالاها نمایان خواهد شد.
در پاسخ به این که آیا ممکن است دشواریها ادامه پیدا کند، این کارشناس تاکید کرد حتی بدون بحران جنگ، اقتصاد ایران سالها با نرخ تورم بالا روبرو بوده و افزایش تدریجی یا جهشی نرخ ارز اجتنابناپذیر خواهد بود.
در ادامه افزود، در چند سال اخیر اقتصاد ایران وارد چرخه تورمی شده و رشد نرخ ارز متناسب با تورم رخ میدهد؛ آنچه این روزها اضافه شده، ریسکهای ناشی از بحرانهای منطقهای و افزایش نااطمینانی است.
در نهایت، مردم برای محافظت از دارایی و مقابله با تورم، بیش از قبل به سرمایههای امن روی میآورند که این رفتار منجر به رشد تقاضا و فشار مضاعف بر بازار ارز خواهد شد.
